بررسی کامل بی‌حسی اسپاینال و اپیدورال

بی‌حسی نخاعی و بی‌حسی اپیدورال از روش‌های مهم بی‌حسی ناحیه‌ای هستند که در بسیاری از اعمال جراحی، زایمان و برخی پروسیجرهای پزشکی مورد استفاده قرار می‌گیرند. اگرچه هر دو روش برای ایجاد بی‌حسی در قسمت‌هایی از بدن استفاده می‌شوند، اما از نظر محل تزریق دارو، نوع سوزن، سرعت شروع اثر، میزان کنترل بی‌حسی و نحوه انجام پروسیجر تفاوت‌های مهمی دارند.

یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم «اسپاینال» و «اپیدورال» دو نام برای یک روش هستند؛ در حالی که این دو تکنیک از نظر آناتومیک و روش اجرای بی‌حسی با یکدیگر متفاوت‌اند.

در این مقاله به زبان ساده بررسی می‌کنیم که بی‌حسی اسپاینال چیست، اپیدورال چیست، تفاوت اپیدورال و اسپاینال چیست و سوزن مورد استفاده در هر روش چه تفاوتی دارد.

بی‌حسی اسپاینال چیست؟

بی‌حسی اسپاینال یا Spinal Anesthesia روشی از بی‌حسی ناحیه‌ای است که در آن داروی بی‌حسی مستقیماً به فضای زیرعنکبوتیه (Subarachnoid Space) تزریق می‌شود.

در این فضا مایع مغزی نخاعی یا CSF وجود دارد. داروی بی‌حسی پس از ورود به این فضا، روی ریشه‌های عصبی اثر گذاشته و باعث ایجاد بی‌حسی در قسمت مورد نظر بدن می‌شود.

در این روش معمولاً از یک سوزن اسپاینال باریک استفاده می‌شود.

پس از ورود سوزن به فضای مورد نظر و مشاهده CSF، دارو تزریق می‌شود و سپس سوزن خارج می‌شود.

ویژگی‌های مهم بی‌حسی اسپاینال

• تزریق دارو داخل فضای زیرعنکبوتیه انجام می‌شود.
• معمولاً مقدار داروی مورد استفاده نسبتاً کم است.
• شروع اثر معمولاً سریع است.
• برای بسیاری از اعمال جراحی پایین بدن کاربرد دارد.
• معمولاً یک تزریق انجام می‌شود و سوزن خارج می‌شود.
• در روش معمول اسپاینال، کاتتر در فضای تزریق باقی نمی‌ماند.

بی‌حسی اپیدورال چیست؟

بی‌حسی اپیدورال یا Epidural Anesthesia نیز نوعی بی‌حسی ناحیه‌ای است، اما دارو در فضای اپیدورال (Epidural Space) تزریق می‌شود.

فضای اپیدورال خارج از کیسه دورال قرار دارد و برخلاف اسپاینال، دارو مستقیماً وارد مایع مغزی نخاعی نمی‌شود.

یکی از ویژگی‌های مهم اپیدورال این است که امکان قرار دادن کاتتر اپیدورال وجود دارد. این کاتتر می‌تواند برای تزریق‌های مکرر یا انفوزیون مداوم داروی بی‌حسی مورد استفاده قرار گیرد.

به همین دلیل اپیدورال می‌تواند برای موقعیت‌هایی که به کنترل طولانی‌تر بی‌دردی نیاز دارند، کاربرد ویژه‌ای داشته باشد.

تفاوت اپیدورال و اسپاینال در یک نگاه

مهم‌ترین تفاوت این دو روش را می‌توان در جدول زیر مشاهده کرد:

البته انتخاب روش بی‌حسی به شرایط بیمار، نوع عمل، وضعیت بالینی و نظر متخصص بیهوشی بستگی دارد.

تفاوت محل تزریق در اسپاینال و اپیدورال

یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های این دو روش، محل قرارگیری نوک سوزن هنگام تزریق دارو است.

در اسپاینال، سوزن از ساختارهای مختلف عبور می‌کند تا به فضای زیرعنکبوتیه برسد و دارو در تماس با CSF تزریق شود.

در اپیدورال، هدف رسیدن به فضای اپیدورال است و دارو در این فضا تزریق می‌شود.

به همین دلیل تکنیک انجام این دو روش نیز یکسان نیست.

تفاوت سوزن اسپاینال و سوزن اپیدورال

یکی از نکات مهم برای مراکز درمانی و هنگام خرید تجهیزات پزشکی این است که سوزن اسپاینال با سوزن اپیدورال یکسان نیست.

سوزن اسپاینال

سوزن اسپاینال معمولاً قطر نسبتاً کمی دارد و در گیج‌های مختلف تولید می‌شود.

گیج‌های رایج بسته به محصول و کاربرد می‌توانند شامل مواردی مانند:

• 22G
• 25G
• 26G
• 27G

باشند.

طول سوزن نیز بسته به شرایط بیمار و محصول مورد استفاده متفاوت است.

سوزن‌های اسپاینال همچنین از نظر طراحی نوک می‌توانند متفاوت باشند؛ برای مثال Quincke و Pencil Point از طراحی‌های شناخته‌شده هستند.

سوزن اپیدورال

سوزن اپیدورال معمولاً ساختار متفاوتی دارد و برای رسیدن به فضای اپیدورال طراحی شده است.

یکی از انواع شناخته‌شده آن، سوزن Tuohy است که در بسیاری از کیت‌ها و تجهیزات اپیدورال مورد استفاده قرار می‌گیرد.

سوزن اپیدورال معمولاً برای قرار دادن کاتتر نیز طراحی شده است؛ بنابراین شکل نوک، مسیر عبور کاتتر و ساختار سوزن با سوزن اسپاینال تفاوت دارد.

تفاوت سرعت شروع اثر

یکی از تفاوت‌های مهم اسپاینال و اپیدورال، سرعت ایجاد بی‌حسی است.

در اسپاینال، دارو مستقیماً وارد فضای زیرعنکبوتیه و CSF می‌شود؛ به همین دلیل شروع اثر آن معمولاً سریع است.

در اپیدورال، دارو در فضای اپیدورال قرار می‌گیرد و برای رسیدن به اعصاب هدف باید از مسیر بافتی مربوطه اثر کند. بنابراین شروع اثر معمولاً نسبت به اسپاینال آهسته‌تر است.

البته سرعت شروع اثر به نوع دارو، دوز، غلظت، تکنیک و شرایط بیمار نیز بستگی دارد.

تفاوت مقدار داروی مورد استفاده

مقدار داروی مورد نیاز در اسپاینال و اپیدورال یکسان نیست.

در اسپاینال، به دلیل تزریق مستقیم دارو در فضای زیرعنکبوتیه، معمولاً حجم نسبتاً کمی از دارو برای ایجاد بلوک مناسب استفاده می‌شود.

در اپیدورال، دارو در فضای اپیدورال تزریق می‌شود و معمولاً به حجم بیشتری نسبت به اسپاینال نیاز است.

مقدار دقیق دارو باید توسط متخصص بیهوشی و بر اساس شرایط بیمار و نوع پروسیجر تعیین شود.

تفاوت مدت اثر اسپاینال و اپیدورال

در روش معمول اسپاینال، دارو طی یک تزریق وارد فضای زیرعنکبوتیه می‌شود و مدت بی‌حسی به نوع دارو و سایر عوامل بستگی دارد.

در اپیدورال، امکان قرار دادن کاتتر وجود دارد. در نتیجه می‌توان در صورت نیاز دارو را به صورت تزریق‌های تکراری یا انفوزیون ادامه داد.

این ویژگی باعث می‌شود اپیدورال برای برخی شرایط که نیاز به کنترل طولانی‌تر درد وجود دارد، کاربرد داشته باشد.

اسپاینال در چه مواردی استفاده می‌شود؟

بی‌حسی اسپاینال می‌تواند برای بسیاری از اعمال جراحی در قسمت پایین بدن مورد استفاده قرار گیرد.

از جمله کاربردهای آن می‌توان به برخی موارد زیر اشاره کرد:

• برخی جراحی‌های اندام تحتانی
• برخی جراحی‌های لگن
• برخی اعمال جراحی اورولوژی
• برخی جراحی‌های ناحیه تحتانی شکم
• برخی اعمال زنان و زایمان

نوع عمل، وضعیت بیمار و شرایط بالینی تعیین می‌کند که آیا اسپاینال گزینه مناسبی است یا خیر.

اپیدورال در چه مواردی استفاده می‌شود؟

اپیدورال نیز کاربردهای متنوعی دارد.

یکی از شناخته‌شده‌ترین کاربردهای آن، کنترل درد در هنگام زایمان است.

علاوه بر آن، در برخی جراحی‌ها و شرایط کنترل درد نیز ممکن است از اپیدورال استفاده شود.

مزیت مهم اپیدورال در برخی شرایط، امکان استفاده از کاتتر و تنظیم ادامه دریافت دارو است.

اسپاینال یا اپیدورال؛ کدام روش انتخاب می‌شود؟

نمی‌توان یک روش را برای تمام بیماران و تمام جراحی‌ها مناسب دانست.

انتخاب میان اسپاینال و اپیدورال به عوامل مختلفی بستگی دارد، از جمله:

• نوع و محل جراحی
• مدت زمان مورد انتظار پروسیجر
• شرایط بیمار
• وضعیت انعقادی بیمار
• داروهای مصرفی
• هدف از بی‌حسی یا کنترل درد
• نیاز به ادامه بی‌دردی پس از عمل
• نظر متخصص بیهوشی

بنابراین انتخاب روش بی‌حسی باید توسط تیم درمان و بر اساس ارزیابی بالینی انجام شود.

آیا می‌توان اسپاینال و اپیدورال را همزمان انجام داد؟

در برخی شرایط پزشکی، تکنیک‌های اسپاینال و اپیدورال می‌توانند در قالب Combined Spinal-Epidural (CSE) به صورت ترکیبی مورد استفاده قرار گیرند.

در این روش، از مزایای هر دو تکنیک استفاده می‌شود؛ به این معنا که می‌توان اثر سریع اسپاینال را با قابلیت ادامه دادن بی‌دردی از طریق اپیدورال ترکیب کرد.

با این حال، انجام این تکنیک نیازمند مهارت و ارزیابی دقیق توسط متخصص بیهوشی است.

عوارض اسپاینال و اپیدورال

هر دو روش، مانند سایر روش‌های پزشکی، می‌توانند با عوارض و محدودیت‌هایی همراه باشند.

عوارض احتمالی می‌توانند شامل مواردی مانند:

• افت فشار خون
• سردرد پس از سوراخ شدن دورا
• درد یا ناراحتی محل ورود سوزن
• عفونت
• خونریزی یا هماتوم
• بلوک ناکافی یا ناموفق
• واکنش به داروی بی‌حسی

باشند.

البته احتمال و شدت این عوارض به عوامل مختلفی بستگی دارد و بسیاری از آنها نادر هستند.

به همین دلیل، انجام بی‌حسی نخاعی یا اپیدورال باید توسط فرد آموزش‌دیده و در شرایط مناسب انجام شود.

سردرد پس از بی‌حسی نخاعی چیست؟

یکی از موضوعاتی که در رابطه با اسپاینال مورد توجه قرار می‌گیرد، Post-Dural Puncture Headache یا PDPH است.

این عارضه می‌تواند پس از سوراخ شدن دورا ایجاد شود و احتمال آن تحت تأثیر عواملی مانند نوع سوزن، قطر سوزن و تکنیک انجام پروسیجر قرار دارد.

به همین دلیل طراحی سوزن‌های اسپاینال اهمیت زیادی پیدا می‌کند.

سوزن‌های Pencil Point در مقایسه با سوزن‌های دارای لبه برنده، مانند Quincke، طراحی متفاوتی دارند و انتخاب نوع مناسب سوزن یکی از مواردی است که در منابع علمی مورد بررسی قرار گرفته است.

چرا انتخاب سوزن مناسب اهمیت دارد؟

انتخاب سوزن تنها به انتخاب یک سایز یا برند محدود نمی‌شود.

برای سوزن اسپاینال باید مواردی مانند:

Gauge + Length + Tip Design + Sterility + Quality

بررسی شوند.

برای سوزن اپیدورال نیز مشخصاتی مانند نوع سوزن، گیج، طول، طراحی نوک و سازگاری آن با کاتتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

در مراکز درمانی بهتر است هنگام خرید، مشخصات فنی دقیق محصول با نیاز بخش بیهوشی مطابقت داده شود.

تفاوت اپیدورال و اسپاینال؛ خلاصه نهایی

اگر بخواهیم تفاوت این دو روش را خیلی ساده بیان کنیم:

اسپاینال:
داروی بی‌حسی مستقیماً در فضای زیرعنکبوتیه و در مجاورت CSF تزریق می‌شود. معمولاً شروع اثر سریع است و در روش معمول، کاتتر باقی نمی‌ماند.

اپیدورال:
داروی بی‌حسی در فضای اپیدورال تزریق می‌شود و امکان قرار دادن کاتتر برای تزریق‌های مکرر یا مداوم وجود دارد.

بنابراین تفاوت اصلی فقط در نام این دو روش نیست؛ بلکه محل تزریق، تکنیک انجام، نوع سوزن، سرعت شروع اثر و امکان ادامه دادن بی‌دردی میان آنها تفاوت دارد.

سوالات متداول

آیا اسپاینال همان اپیدورال است؟

خیر. هر دو روش نوعی بی‌حسی ناحیه‌ای هستند، اما محل تزریق دارو و تکنیک انجام آنها متفاوت است.

تفاوت سوزن اسپاینال و اپیدورال چیست؟

سوزن اسپاینال برای دسترسی به فضای زیرعنکبوتیه طراحی شده و معمولاً باریک است. سوزن اپیدورال برای دسترسی به فضای اپیدورال استفاده می‌شود و در بسیاری از موارد امکان عبور کاتتر از آن وجود دارد.

سوزن Tuohy برای چیست؟

سوزن Tuohy یکی از انواع شناخته‌شده سوزن‌های مورد استفاده برای تکنیک اپیدورال است و طراحی آن برای قرار دادن کاتتر اپیدورال مناسب است.

آیا اسپاینال سریع‌تر از اپیدورال اثر می‌کند؟

در حالت کلی، شروع اثر اسپاینال معمولاً سریع‌تر است، زیرا دارو مستقیماً وارد فضای زیرعنکبوتیه می‌شود.

آیا اپیدورال امکان کنترل طولانی‌تر درد را دارد؟

بله. یکی از ویژگی‌های مهم اپیدورال امکان قرار دادن کاتتر و ادامه دادن تزریق دارو در صورت نیاز است.

آیا سوزن اسپاینال و اپیدورال را می‌توان به جای یکدیگر استفاده کرد؟

خیر. این سوزن‌ها برای تکنیک‌ها و اهداف متفاوتی طراحی شده‌اند و انتخاب آنها باید بر اساس روش مورد نظر و نظر متخصص انجام شود.

آیا انتخاب بین اسپاینال و اپیدورال به بیمار بستگی دارد؟

بله. علاوه بر نوع عمل، شرایط بیمار، هدف از بی‌حسی، مدت مورد نیاز برای کنترل درد و عوامل بالینی دیگر در انتخاب روش مؤثر هستند.